TCVN 5308:1991 là quy phạm kỹ thuật an toàn trong xây dựng, được ban hành từ năm 1991 và đến nay vẫn là tài liệu kỹ thuật được viện dẫn trong rất nhiều hồ sơ biện pháp thi công và hợp đồng xây lắp. Nhiều kỹ sư trẻ thắc mắc: một văn bản hơn 30 năm tuổi còn giá trị gì khi đã có QCVN 18:2021/BXD? Câu trả lời nằm ở tính chi tiết. Quy chuẩn đặt ra khung yêu cầu bắt buộc, còn TCVN 5308:1991 đi sâu vào từng công việc cụ thể như giàn giáo, đào đất, lắp ghép, hàn cắt, điện thi công, với những con số kỹ thuật mà người chỉ huy công trường cần để tổ chức làm việc an toàn mỗi ngày. Bài viết này phân tích cấu trúc, các quy định trọng tâm của TCVN 5308:1991, mối quan hệ với QCVN 18:2021/BXD, và cách vận dụng vào lắp dựng kết cấu thép nhà xưởng, lĩnh vực có nhiều rủi ro tai nạn, từ kinh nghiệm thi công của VMSTEEL.
Tổng Quan Về TCVN 5308:1991
TCVN 5308:1991 có tên “Quy phạm kỹ thuật an toàn trong xây dựng”. Văn bản quy định các yêu cầu kỹ thuật an toàn khi thi công xây dựng, cải tạo, sửa chữa các công trình dân dụng, công nghiệp và các công trình khác. Đối tượng áp dụng là các tổ chức, cá nhân tham gia thi công xây lắp.
Tình Trạng Hiệu Lực
TCVN 5308:1991 chưa bị hủy bỏ chính thức. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, tiêu chuẩn quốc gia là văn bản áp dụng tự nguyện, chỉ trở thành bắt buộc khi được viện dẫn trong văn bản quy phạm pháp luật, quy chuẩn kỹ thuật hoặc hợp đồng. Văn bản bắt buộc về an toàn thi công hiện nay là QCVN 18:2021/BXD. Vì vậy, cách áp dụng đúng là:
- Tuân thủ QCVN 18:2021/BXD như yêu cầu bắt buộc.
- Sử dụng TCVN 5308:1991 như tài liệu hướng dẫn chi tiết, với điều kiện không trái với quy chuẩn và quy định pháp luật hiện hành.
- Khi hợp đồng hoặc chỉ dẫn kỹ thuật của dự án viện dẫn TCVN 5308:1991, các yêu cầu trong đó trở thành nghĩa vụ hợp đồng.
Cấu Trúc Nội Dung
Quy phạm được tổ chức thành các chương theo từng nhóm công việc trên công trường. Có thể khái quát các nhóm nội dung chính như sau:
- Quy định chung về trách nhiệm, huấn luyện, trang bị bảo hộ lao động.
- Tổ chức mặt bằng công trường: rào chắn, đường đi, kho bãi, biển báo.
- Chiếu sáng công trường.
- Sử dụng dụng cụ cầm tay và máy xây dựng.
- An toàn điện trong thi công.
- Bốc xếp và vận chuyển.
- Giàn giáo, giá đỡ và thang.
- Công tác đất và đào hố móng.
- Công tác cọc, cừ.
- Công tác bê tông, cốt thép, ván khuôn.
- Công tác xây và hoàn thiện.
- Công tác lắp ghép cấu kiện.
- Công tác mái.
- Công tác hàn, cắt kim loại.
- Tháo dỡ công trình.
Cùng với đó là các phụ lục về khoảng cách an toàn, tải trọng, mẫu biên bản và yêu cầu kiểm tra thiết bị.
Các Quy Định Trọng Tâm Của TCVN 5308:1991
Tổ Chức Mặt Bằng Công Trường
Công trường phải có rào ngăn, biển báo và lối đi an toàn tách biệt với khu vực cẩu lắp. Vùng nguy hiểm dưới tầm hoạt động của cần trục, dưới khu vực làm việc trên cao phải được khoanh vùng và có biển cấm. Dây điện đi trên không qua lối đi của người phải cao tối thiểu khoảng 2,5 m, qua đường xe chạy tối thiểu khoảng 5 m, để tránh va chạm với phương tiện.
Giàn Giáo Và Làm Việc Trên Cao
Đây là nhóm quy định được dùng nhiều nhất. Sàn công tác của giàn giáo phải có lan can bảo vệ cao tối thiểu 1 m, gồm tay vịn, thanh giữa và tấm chắn chân cao tối thiểu 15 cm. Giàn giáo phải được lắp dựng theo thiết kế hoặc hướng dẫn của nhà sản xuất, neo giằng vào công trình, nghiệm thu trước khi sử dụng và kiểm tra lại sau mưa bão. Không được chất tải lên sàn công tác vượt quá tải trọng cho phép.
Công Tác Đất Và Hố Móng
Quy phạm quy định chiều sâu tối đa được đào thẳng đứng không cần chống vách, tùy loại đất: khoảng 1,0 m với đất cát, 1,25 m với đất á cát, á sét và 1,5 m với đất sét. Vượt quá chiều sâu này phải đào có mái dốc theo độ dốc cho phép hoặc làm hệ chống vách. Đất đào lên phải đổ cách mép hố một khoảng an toàn để không gây sụt lở.
An Toàn Điện Thi Công
Hệ thống điện tạm phải có thiết bị bảo vệ chống dòng rò, nối đất cho vỏ thiết bị, dây dẫn cách điện còn nguyên vẹn. Tủ điện phải có khóa, biển báo và người có chuyên môn quản lý. Thực tế hiện nay, các công trường chuyên nghiệp áp dụng thiết bị chống dòng rò 30 mA cho ổ cắm, điện trở nối đất không vượt quá giá trị cho phép (thường ≤ 10 Ω) và tủ điện có cấp bảo vệ chống nước phù hợp môi trường ngoài trời.
Hàn, Cắt Kim Loại
Khu vực hàn cắt phải được che chắn tia lửa, cách xa vật liệu dễ cháy một khoảng an toàn (thực tế thường ≥ 10 m hoặc có tấm chắn không cháy). Bình khí ô-xy và khí cháy phải để riêng, đứng thẳng, có xích giữ, tránh nắng. Thợ hàn phải có chứng chỉ và trang bị bảo hộ đầy đủ: mặt nạ, găng tay da, quần áo không bắt lửa.
TCVN 5308:1991 Và QCVN 18:2021/BXD: So Sánh Và Cách Dùng Kết Hợp
Bảng dưới đây giúp các bạn phân biệt vai trò của hai văn bản, tránh áp dụng sai tính pháp lý.
| Tiêu Chí | TCVN 5308:1991 | QCVN 18:2021/BXD |
|---|---|---|
| Loại văn bản | Tiêu chuẩn quốc gia (quy phạm kỹ thuật) | Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia |
| Tính pháp lý | Tự nguyện, bắt buộc khi được viện dẫn | Bắt buộc áp dụng |
| Mức độ chi tiết | Rất chi tiết theo từng loại công việc, nhiều số liệu thao tác | Tập trung yêu cầu quản lý, kỹ thuật cốt lõi |
| Quản lý an toàn | Chủ yếu yêu cầu kỹ thuật | Có yêu cầu về kế hoạch quản lý an toàn, phân định trách nhiệm các bên |
| Cách dùng trong hồ sơ | Tài liệu tham chiếu cho biện pháp thi công chi tiết | Căn cứ bắt buộc cho kế hoạch an toàn và nghiệm thu |
Khi có sự khác biệt giữa hai văn bản, yêu cầu của quy chuẩn luôn được ưu tiên. Các bạn có thể tìm hiểu đầy đủ khung yêu cầu bắt buộc trong bài QCVN 18:2021/BXD – Quy chuẩn an toàn trong thi công xây dựng.
Vận Dụng TCVN 5308:1991 Khi Lắp Dựng Kết Cấu Thép Nhà Xưởng
Lắp dựng khung thép tiền chế là công việc có nguy cơ cao: làm việc trên cao 8–15 m, cẩu lắp cấu kiện nặng nhiều tấn, hàn cắt và bắt bu lông trên kèo. Dưới đây là cách VMSTEEL cụ thể hóa các yêu cầu an toàn thành quy trình hiện trường.
Trước Khi Cẩu Lắp
- Lập biện pháp cẩu lắp cho từng loại cấu kiện: trọng lượng, điểm móc cáp, loại cần trục, tầm với, sức nâng theo biểu đồ tải của cẩu, vị trí đặt cẩu trên nền đã kiểm tra.
- Kiểm tra cáp, móc, ma ní, dây đai, có tem kiểm định còn hiệu lực. Loại bỏ cáp bị đứt sợi, bẹp, gỉ nặng.
- Khoanh vùng nguy hiểm dưới tầm quay của cần và dưới khu vực lắp. Có người xi nhan được đào tạo, dùng tín hiệu thống nhất.
- Tạm dừng cẩu lắp khi gió mạnh, mưa giông, sét hoặc tầm nhìn kém.
Trong Quá Trình Lắp Dựng Khung
- Cột sau khi dựng phải được neo giằng tạm bằng cáp và tăng đơ trước khi tháo móc cẩu, cho đến khi hệ giằng chính được lắp đủ.
- Kèo được lắp theo cặp và liên kết ngay với xà gồ, giằng mái để tạo khối ổn định. Không để kèo đứng đơn lẻ qua đêm.
- Công nhân làm việc trên kèo phải đeo dây an toàn toàn thân, móc vào dây cứu sinh căng dọc kèo hoặc điểm neo đủ chịu lực. Khi di chuyển trên cao, luôn duy trì ít nhất một điểm móc.
- Sử dụng xe nâng người hoặc giàn giáo di động có lan can thay cho việc leo trực tiếp lên cột.
Thi Công Mái Và Bao Che
- Căng lưới an toàn dưới khu vực lợp mái, bố trí dây cứu sinh dọc theo mái.
- Không đi lại trực tiếp trên tấm lấy sáng (tấm polycarbonate, tôn nhựa). Đây là nguyên nhân gây nhiều tai nạn rơi ngã nghiêm trọng khi thi công và bảo trì mái nhà xưởng.
- Tạm dừng lợp mái khi gió mạnh vì tấm tôn có diện tích lớn, dễ bị gió cuốn.
Các yêu cầu về chất lượng lắp dựng, dung sai và nghiệm thu kết cấu thép được quy định trong bài TCVN 170:2007-2022 – Thi công và nghiệm thu kết cấu thép. An toàn và chất lượng luôn đi cùng nhau: một cột lắp lệch vượt dung sai cũng là một nguy cơ mất ổn định khi chưa giằng đủ.
Xây Dựng Kế Hoạch An Toàn Công Trường Từ TCVN 5308:1991
Một kế hoạch an toàn hiệu quả cho dự án nhà xưởng nên được xây dựng theo trình tự:
- Nhận diện mối nguy theo từng hạng mục: đào móng, cốp pha cốt thép, cẩu lắp, làm việc trên cao, điện, hàn cắt, lợp mái.
- Đối chiếu yêu cầu bắt buộc của QCVN 18:2021/BXD và các yêu cầu chi tiết của TCVN 5308:1991 cho từng mối nguy.
- Lập biện pháp kiểm soát cụ thể: thiết bị bảo vệ tập thể (lan can, lưới, dây cứu sinh), phương tiện bảo vệ cá nhân, quy trình làm việc, giấy phép làm việc nguy hiểm.
- Huấn luyện và kiểm tra: huấn luyện an toàn cho công nhân mới vào công trường, kiểm tra hằng ngày trước ca, họp an toàn đầu tuần.
- Kiểm định thiết bị: cần trục, pa lăng, xe nâng người, giàn giáo phải có kiểm định còn hiệu lực.
- Ghi chép và cải tiến: ghi nhật ký an toàn, báo cáo sự cố và cận sự cố, cập nhật biện pháp khi điều kiện thi công thay đổi.
Những Sai Lầm Thường Gặp Về An Toàn Trong Thi Công Nhà Xưởng
- Coi TCVN 5308:1991 là văn bản bắt buộc duy nhất, bỏ qua các yêu cầu quản lý của QCVN 18:2021/BXD.
- Đeo dây an toàn nhưng không có điểm neo hoặc móc vào xà gồ mỏng, không đủ chịu lực khi rơi.
- Tháo móc cẩu trước khi neo giằng cột, cột bị đổ khi có gió.
- Hàn cắt gần vật liệu cách nhiệt, bao bì dễ cháy mà không che chắn tia lửa.
- Dùng giàn giáo tự chế, không nghiệm thu, thiếu lan can và tấm chắn chân.
Tóm lại, TCVN 5308:1991 tuy ra đời từ lâu nhưng vẫn là cẩm nang kỹ thuật an toàn chi tiết cho từng công việc trên công trường. Cách áp dụng đúng là tuân thủ QCVN 18:2021/BXD như yêu cầu bắt buộc, còn TCVN 5308:1991 dùng làm tài liệu hướng dẫn chi tiết cho biện pháp thi công, đặc biệt với cẩu lắp, làm việc trên cao, đào đất, điện và hàn cắt trong thi công kết cấu thép. Nếu quý công ty đang quan tâm đến toàn bộ hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn áp dụng trong thiết kế và thi công, hãy tham khảo thêm bài viết Tiêu chuẩn xây dựng.
