TCVN 3890:2023 là tiêu chuẩn quốc gia quy định việc trang bị, bố trí, kiểm tra và bảo dưỡng phương tiện phòng cháy và chữa cháy cho nhà và công trình. Trong giai đoạn 2023–2025, đây là tài liệu mà mọi hồ sơ thẩm duyệt PCCC nhà xưởng đều phải viện dẫn. Tuy nhiên, từ cuối năm 2025, Bộ Công an đã ban hành QCVN 10:2025/BCA để thay thế TCVN 3890:2023, chuyển nội dung trang bị phương tiện PCCC từ một tiêu chuẩn tự nguyện thành quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc. Nhiều hồ sơ vẫn thiết kế theo bảng tra cũ, hoặc bỏ qua những điểm được nới lỏng mà quy chuẩn mới cho phép. Bài viết này phân tích cấu trúc và các nội dung kỹ thuật cốt lõi của TCVN 3890:2023, những thay đổi quan trọng so với bản 2009, mối quan hệ với QCVN 10:2025/BCA, cùng cách áp dụng thực tế cho nhà xưởng khung thép tiền chế từ góc nhìn của đội ngũ kỹ sư VMSTEEL.
TCVN 3890:2023 Là Gì Và Thay Thế Tiêu Chuẩn Nào?
TCVN 3890:2023 có tên đầy đủ là “Phòng cháy chữa cháy – Phương tiện phòng cháy và chữa cháy cho nhà và công trình – Trang bị, bố trí”. Tiêu chuẩn do Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Bản 2023 thay thế TCVN 3890:2009, vốn đã áp dụng hơn 13 năm.
Phạm Vi Áp Dụng
Tiêu chuẩn áp dụng cho việc trang bị, bố trí phương tiện PCCC trong các trường hợp:
- Nhà và công trình xây dựng mới.
- Nhà và công trình cải tạo, mở rộng quy mô.
- Nhà và công trình thay đổi công năng, hoặc thay đổi tính chất sử dụng làm tăng nguy hiểm cháy.
- Khu đô thị, khu kinh tế, khu công nghiệp, cụm công nghiệp.
Một số đối tượng có yêu cầu đặc thù như công trình quốc phòng, công trình ngầm đặc biệt, kho vật liệu nổ, công trình dầu khí ngoài khơi được áp dụng theo quy định riêng.
Các Nhóm Phương Tiện PCCC Được Quy Định
TCVN 3890:2023 chia phương tiện PCCC thành các nhóm chính:
- Phương tiện chữa cháy ban đầu: bình chữa cháy xách tay, bình chữa cháy có bánh xe, chăn chữa cháy, cát, xô, xẻng.
- Hệ thống cấp nước chữa cháy: họng nước chữa cháy trong nhà (họng nước vách tường), trụ nước chữa cháy ngoài nhà, bể và nguồn nước.
- Hệ thống báo cháy tự động: trung tâm, đầu báo, nút ấn, chuông và đèn báo cháy.
- Hệ thống chữa cháy tự động: sprinkler, drencher, chữa cháy bằng khí, bột, bọt.
- Phương tiện cứu người và thoát nạn: đèn chiếu sáng sự cố, đèn chỉ dẫn thoát nạn, mặt nạ lọc độc, thang dây, dây cứu người.
- Hệ thống hút khói, tăng áp và thông báo sự cố với các công trình có yêu cầu.
Các phụ lục của tiêu chuẩn là phần được tra cứu nhiều nhất. Các bảng này xác định loại nhà nào, quy mô nào bắt buộc phải có báo cháy tự động, chữa cháy tự động và họng nước vách tường.
Những Thay Đổi Quan Trọng Của TCVN 3890:2023 So Với TCVN 3890:2009
Bản 2023 được đánh giá là bước điều chỉnh lớn, vừa cập nhật công nghệ vừa bỏ bớt những yêu cầu không còn phù hợp thực tế.
Nới Lỏng Một Số Ngưỡng Bắt Buộc Trang Bị
Nhiều ngưỡng về diện tích, khối tích và chiều cao buộc phải trang bị hệ thống chữa cháy tự động và báo cháy tự động được điều chỉnh theo hướng giảm gánh nặng đầu tư cho công trình có nguy hiểm cháy thấp. Với nhà sản xuất và kho, tiêu chuẩn phân biệt rõ hơn theo hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ (A, B, C, D, E). Nhờ vậy, nhà xưởng hạng D, E, như gia công cơ khí kim loại hoặc sản xuất vật liệu không cháy, không phải trang bị hệ thống tốn kém như xưởng hạng C.
Làm Rõ Yêu Cầu Với Bình Chữa Cháy
Bình chữa cháy được quy định cụ thể hơn về chủng loại theo loại đám cháy (A, B, C, D, E và F), về quãng đường di chuyển tối đa tới bình, về độ cao đặt bình và điều kiện bảo quản. Tiêu chuẩn cũng yêu cầu dự trữ một tỷ lệ bình để thay thế khi bảo dưỡng. Yêu cầu này sau đó đã được QCVN 10:2025/BCA bãi bỏ.
Bổ Sung Yêu Cầu Kiểm Tra, Bảo Dưỡng
TCVN 3890:2023 quy định rõ trách nhiệm và tần suất kiểm tra, bảo dưỡng phương tiện PCCC. Đây là căn cứ để cơ sở lập kế hoạch bảo trì hằng năm và lưu hồ sơ phục vụ kiểm tra của cơ quan Cảnh sát PCCC.
QCVN 10:2025/BCA Thay Thế TCVN 3890:2023: Chủ Đầu Tư Cần Hiểu Đúng
Đây là điểm mới quan trọng nhất mà các bạn cần nắm nếu đang chuẩn bị hồ sơ thiết kế nhà xưởng vào năm 2026.
Từ Tiêu Chuẩn Tự Nguyện Thành Quy Chuẩn Bắt Buộc
Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024 giao cho Bộ Công an thẩm quyền ban hành quy chuẩn kỹ thuật về PCCC. Trên cơ sở đó, Bộ Công an ban hành Thông tư 103/2025/TT-BCA ngày 04/11/2025, kèm theo QCVN 10:2025/BCA về trang bị, bố trí phương tiện phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ cho nhà và công trình. Quy chuẩn này có hiệu lực từ cuối tháng 12/2025 và thay thế TCVN 3890:2023.
Khác biệt về tính pháp lý rất lớn. TCVN là tiêu chuẩn tự nguyện, chỉ bắt buộc khi được viện dẫn trong văn bản pháp luật hoặc hợp đồng. QCVN là quy chuẩn bắt buộc, mọi công trình thuộc phạm vi điều chỉnh đều phải tuân thủ.
Những Điểm Giảm Chi Phí Đầu Tư Đáng Chú Ý
Theo các thông tin công bố khi ban hành, QCVN 10:2025/BCA tiếp tục điều chỉnh theo hướng giảm chi phí cho người dân và doanh nghiệp:
- Bỏ yêu cầu dự trữ tối thiểu 10% số lượng bình chữa cháy.
- Mở rộng các trường hợp không bắt buộc trang bị báo cháy tự động cho một số công trình quy mô nhỏ.
- Giảm yêu cầu chữa cháy tự động với một số loại công trình, trong đó có phòng kho diện tích nhỏ trong cơ sở sản xuất và cơ sở chế biến nông sản dưới ngưỡng diện tích quy định.
- Nhà kho và nhà sản xuất có số người mỗi tầng ở mức trung bình không còn bắt buộc hệ thống thông báo, chỉ dẫn thoát nạn bằng âm thanh như trước.
Công Trình Đã Thẩm Duyệt Theo TCVN 3890:2023 Thì Sao?
Theo nguyên tắc chung về chuyển tiếp, công trình đã được thẩm duyệt thiết kế PCCC trước thời điểm quy chuẩn mới có hiệu lực tiếp tục thực hiện theo hồ sơ đã duyệt. Khi điều chỉnh thiết kế, cải tạo hoặc thay đổi công năng, cần đối chiếu với QCVN 10:2025/BCA. Tôi khuyên các bạn làm việc trực tiếp với cơ quan thẩm duyệt tại địa phương để xác định chính xác quy định chuyển tiếp áp dụng cho dự án của mình.
Áp Dụng TCVN 3890:2023 Và QCVN 10:2025/BCA Cho Nhà Xưởng Khung Thép
Với nhà xưởng tiền chế, việc trang bị phương tiện PCCC không thể tách rời khỏi thiết kế kết cấu và kiến trúc. Dưới đây là những điểm VMSTEEL luôn phối hợp với đơn vị tư vấn PCCC ngay từ bước thiết kế cơ sở.
Xác Định Hạng Nguy Hiểm Cháy Trước Khi Tra Bảng
Mọi yêu cầu trang bị đều bắt đầu từ hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của từng gian phòng. Một nhà xưởng may mặc (hạng C) và một xưởng gia công kết cấu thép (thường hạng D) có cùng diện tích 5.000 m² nhưng yêu cầu trang bị chữa cháy tự động hoàn toàn khác nhau. Việc phân hạng sai có thể dẫn tới trang bị thừa hàng tỷ đồng hoặc thiếu và bị từ chối nghiệm thu.
Bố Trí Họng Nước Vách Tường Và Bình Chữa Cháy Trong Xưởng
- Họng nước chữa cháy trong nhà được bố trí sao cho mỗi điểm trong xưởng được phun tới bởi số lượng tia nước yêu cầu. Vị trí họng thường đặt tại cột khung, gần cửa ra vào, lối đi chính. Hộp họng nước cần được liên kết vào cột thép bằng bản mã bắt bu lông, không hàn trực tiếp làm hỏng lớp sơn chống cháy của cột.
- Bình chữa cháy xách tay đặt ở nơi dễ thấy, dễ lấy, gần lối thoát nạn, không bị che khuất bởi hàng hóa hay pallet. Với khu vực có máy móc điện, ưu tiên bình CO₂. Khu vực chứa vật liệu cháy loại A (giấy, gỗ, vải) ưu tiên bình bột ABC.
Hệ Thống Sprinkler Và Tải Trọng Lên Kết Cấu Mái
Khi nhà xưởng bắt buộc trang bị sprinkler, đường ống chữa cháy chứa đầy nước sẽ treo vào kèo và xà gồ mái. Với ống trục chính Ø100–Ø150, tải trọng ống và nước có thể đạt 25–40 kg/m dài. Nếu không được tính trước, tải này có thể vượt khả năng chịu lực của xà gồ Z mỏng. VMSTEEL luôn yêu cầu đơn vị PCCC cung cấp sơ đồ tuyến ống chính để đưa tải trọng treo vào tính toán kèo và xà gồ ngay từ đầu. Nội dung chi tiết về yêu cầu an toàn cháy cho kết cấu, bậc chịu lửa và khoang cháy của nhà xưởng được trình bày trong bài QCVN 06:2022/BXD – Quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình.
Sơn Chống Cháy Cho Kết Cấu Thép
Phương tiện PCCC chủ động (báo cháy, chữa cháy) cần đi kèm giải pháp thụ động cho kết cấu thép, tức là đảm bảo bậc chịu lửa của cột, kèo theo yêu cầu. Cường độ chịu lực của thép suy giảm mạnh khi nhiệt độ vượt khoảng 500–550 °C, trong khi đám cháy nhà xưởng có thể đạt nhiệt độ này chỉ sau vài chục phút. Vì vậy, với nhà xưởng yêu cầu giới hạn chịu lửa R45, R60, cột và kèo cần được bảo vệ bằng sơn chống cháy có chiều dày theo hệ số tiết diện và chứng nhận kiểm định.
Bảo Dưỡng Phương Tiện PCCC Theo Tiêu Chuẩn
Trang bị đúng mới là một nửa. Phương tiện PCCC chỉ phát huy tác dụng khi được kiểm tra, bảo dưỡng định kỳ. Các nội dung cơ sở sản xuất cần duy trì gồm:
- Bình chữa cháy: kiểm tra định kỳ áp suất, khối lượng chất chữa cháy, niêm phong, tình trạng vỏ bình. Nạp lại sau khi sử dụng hoặc khi áp suất giảm.
- Họng nước vách tường: kiểm tra lăng, vòi, van, cuộn vòi đúng cách, thử phun định kỳ.
- Máy bơm chữa cháy: chạy thử định kỳ ở chế độ tự động và bằng tay, kiểm tra nguồn điện ưu tiên và máy bơm dự phòng.
- Hệ thống báo cháy: thử đầu báo, nút ấn, chuông, kiểm tra ắc quy dự phòng và tín hiệu truyền về trung tâm.
- Hệ thống sprinkler: kiểm tra van báo động, áp lực đường ống, tình trạng đầu phun, đặc biệt ở những nơi có bụi bám hoặc bị sơn phủ lên đầu phun khi sơn sửa nhà xưởng.
Một lỗi rất hay gặp ở nhà xưởng cũ là thợ sơn lại kết cấu mái nhưng không che chắn, khiến sơn phủ lên đầu phun sprinkler và làm sai lệch nhiệt độ tác động. Khi thi công cải tạo, VMSTEEL luôn bọc bảo vệ toàn bộ đầu phun trước khi phun sơn.
Mối Liên Hệ Giữa TCVN 3890 Và Các Tiêu Chuẩn PCCC Khác
TCVN 3890:2023 chỉ trả lời câu hỏi “trang bị gì, ở đâu, bao nhiêu”. Việc thiết kế chi tiết từng hệ thống phải tuân theo các tiêu chuẩn chuyên ngành:
- Hệ thống chữa cháy tự động bằng nước, bọt: TCVN 7336:2021.
- Hệ thống báo cháy tự động: trước đây là TCVN 5738:2021, nay được thay thế bởi TCVN 7568-14:2025.
- Cấp nước chữa cháy: TCVN 2622:1995 và các quy định liên quan về nguồn nước, trụ nước ngoài nhà.
- An toàn cháy cho nhà và công trình: QCVN 06:2022/BXD, bao gồm bậc chịu lửa, khoang cháy, thoát nạn.
Tiêu chuẩn TCVN 2622:1995 dù đã cũ vẫn là tài liệu tham khảo quan trọng về khoảng cách phòng cháy, cấp nước chữa cháy. Các bạn có thể tìm hiểu chi tiết trong bài TCVN 2622:1995 tổng quan và chi tiết | Tải TCVN 2622:1995.
Tóm lại, TCVN 3890:2023 là bước cập nhật lớn về trang bị phương tiện PCCC, với các ngưỡng bắt buộc sát thực tế hơn và yêu cầu rõ ràng hơn về bình chữa cháy, họng nước, báo cháy, chữa cháy tự động và bảo dưỡng. Từ cuối năm 2025, nội dung này đã được chuyển thành QCVN 10:2025/BCA mang tính bắt buộc. Chủ đầu tư nhà xưởng cần xác định đúng văn bản áp dụng cho thời điểm thẩm duyệt, phân hạng nguy hiểm cháy chính xác, và phối hợp giữa thiết kế PCCC với thiết kế kết cấu thép ngay từ đầu. Nếu quý công ty đang quan tâm đến hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn áp dụng cho nhà xưởng và công trình công nghiệp, hãy tham khảo thêm bài viết Tiêu chuẩn xây dựng.
